Biên khảo: Đức Chính
Chương 7
PHÓNG KHOÁNG MIỀN NAM
Ai đó nói: “Dân Miền nam ruột để ngoài da” (hàm ý chân chất, không khách sáo; cũng hàm ý thiếu tinh tế, tế nhị). Riêng tôi thì có suy nghĩ hơi là lạ: ruột để ngoài da chính là tinh thần phóng khoáng của dân Miền Nam. Tính cách phóng khoáng đó thể hiện ở tinh thần không ưa những giáo điều xa thực tế ràng buộc, không nhắm mắt làm ngơ nổi khi gặp chuyện trái tai gai mắt, sẵn lòng giúp kẻ hoạn nạn không kể thiệt hơn, … và nhiều điều nữa. Nói khác đi tất cả những gì thuộc quyền thụ hưởng, những tâm tư trong lòng luôn được người Nam Kỳ Lục Tỉnh phơi bày ra cuộc sống.
Thật sự không ai có thể phủ nhận dân Miền Nam sông nước sống rất phóng khoáng, ít chịu gò bó. Trịnh Hoài Đức từng viết trong mục Phong Tục Chí của cuốn Gia Định Thành Thông Chí như sau: “Vùng Gia Định nước Việt ta đất rộng, thực vật phong phú, không lo đói rét, nên dân ít dự trữ, quen thói xa hoa, phong cách kẻ sĩ thì hiên ngang, do người từ bốn phương tụ lại nên mỗi nhà đều có riêng phong tục”. Tuy nhiên cần lưu ý dù tác phẩm này là một tác phẩm quý ghi chép “thời sự” lúc đó ở đất Gia Định nói riêng Miền Nam nói chung, nhưng tác giả nhìn sự việc dưới nhãn quan một nho gia chứ không phải một nhà nghiên cứu xã hội đúng nghĩa. Chính vì vậy có những quan điểm tác giả nêu không hẳn là suy nghĩ của cư dân Lục Tỉnh, ví dụ: “Gia Định ở về phương Nam vị trí Dương Minh người đủ tính trung dũng khí tiết, trọng nghĩa khinh tài, dẫu phụ nữ cũng thế. Giai nhân mỹ nữ lại nhiều mà hạng giàu sang, cao thọ, khôn khéo cũng xuất phát từ tên tuổi của giới phụ nữ. Họ sùng đạo Phật, tin việc đồng bóng, kính trọng nữ thần, như: bà Chúa Ngọc, bà Chúa Động (tục gọi phụ nữ sang trọng bằng bà), bà Hỏa Tinh, bà Thủy Long, cô Hồng, cô Hạnh v.v… tức là có ý mọi việc đều theo hào âm của quẻ Ly vậy. Lại thờ thần Táo quân (Ông Táo), ở 2 bên vẽ 2 hình người nam, ở giữa vẽ 1 hình người nữ, cũng tượng trưng của quẻ Ly Hỏa có ý là hai hào dương ở giữa một hào âm làm chủ”. Dĩ nhiên ngày nay chúng ta khó chấp nhận sự lý giải vấn đề theo Kinh Dịch của tác giả như thế, mà cốt lõi là tìm hiểu diễn trình hình thành những tín ngưỡng đó. Khi xem xét vấn đề dưới nhãn quan đó, tất nhiên Trịnh Hoài Đức có những “sai lệch” nhất định khi nói về vùng “sông nước Lục Tỉnh”, nhưng dù sao những ghi chép của ông cũng là những tư liệu quý giá mang tính đương thời.
8.1- Sự hình thành làng xóm ở Miền Nam
Hiện nay một số tác giả cho rằng sự hình thành làng ở Miền Nam bắt đầu từ việc các chúa Nguyễn cho binh lính đi khai khẩn trước, rồi sau đó di dân đến làm ăn[1]. Điều này chỉ đúng với vùng đất từ Ninh Thuận (nơi đóng đô cuối cùng của Chiêm Thành) trở ra Bắc vì cuộc Nam Tiến vào vùng đất Chiêm Thành thông qua chiến tranh để giành đất;
còn vùng Lục Tỉnh[2] không như vậy, đó là vùng đất người Miên “chê” (dân số Chân Lạp ít nên lựa chọn vùng đất cao hơn gọi là Lục Chân Lạp để làm ăn) vì ngập nước ứ phèn nên dân Việt tiến vào làm ăn không gặp sự chống đối dù các chúa Nguyễn chưa xác lập vương quyền. Chúng ta có thể dựa vào địa danh để xác tín điều này: khi tiếp nhận một vùng đất vào vương quốc của mình, các chúa Nguyễn thường ban cho một mỹ danh để lập cơ sở hành chánh làng xã. Chính vì vậy khi tiếp nhận đất dâng hay chiếm được đất mới của Chiêm Thành các chúa Nguyễn liền lập phủ huyện với tên rất đẹp kèm theo một ý nghĩa chính trị nào đó, và vì vậy từ Bình Thuận trở ra chúng ta thấy đa số các địa danh đẹp đẽ theo nghĩa Hán Việt và thủ tiêu tên đất theo tiếng Chăm (trừ một vài địa danh còn âm hưởng tiếng Chăm, nhưng rất ít)[3]. Ngược lại từ Bình Thuận trở vào địa danh mang âm hưởng tiếng Khờ-me rất nhiều, nguyên nhân là người Việt dùng ngay tên gọi sẳn có của người Miên để dùng. Chẳng hạn như Sài Gòn là địa danh tiếng Khờ-me (Prey Nokor có nghĩa là “rừng cây gòn”) mà đến nay vẫn còn tranh cãi về xuất xứ, đến khi Kinh lược sứ Nguyễn Hữu Cảnh đi vào mới đặt tên mới là phủ Tân Bình (nghĩa là “mới bình định”) theo truyền thống vốn có của triều đình phong kiến. Còn những vùng đất ban đầu không là trọng điểm hay thủ phủ lại quá nhiều nên không kịp đặt tên, do vậy đến ngày nay vẫn còn sót lại những địa danh có gốc Khờ-me như Mỹ Tho (gốc là Srock Myxo có nghĩa là “xứ nàng trắng”, Ngô Đình Diệm ban cho mỹ danh Định Tường rồi quay về tên cũ Mỹ Tho), Long Hồ (tưởng là tên Hán Việt nhưng thực ra từ chữ Longhor, sau đổi thành Vĩnh Long), Bến Tre (Srock Treay có nghĩa là “xứ cá”), Sa Đéc (Phsar Dek, có nghĩa là “chợ sắt”), Sóc Trăng (Srock Khléang có nghĩa là “xứ kho bạc”, có lúc Ngô Đình Diệm đổi thành Ba Xuyên), Cần Thơ (Prek Rusey, có nghĩa là “sông tre”, có lúc Ngô Đình Diệm đổi thành Phong Dinh), Cà Mau (Tuk-khmau có nghĩa là “nước đen”, có lúc Ngô Đình Diệm đổi thành An Xuyên), Bạc Liêu (Po-Loeuh có nghĩa là “cây da cao”), Vĩnh Bình (tưởng là tên Hán Việt nhưng thực ra từ chữ Preatrapeang, có nghĩa là “hồ thánh”), Châu Đốc (Mắt cruk có nghĩa là “xứ miệng heo”), ….
Điều này chứng tỏ dân Việt di dân tự phát vào Lục tỉnh trước rồi thể chế chính trị theo sau. Một câu chuyện dẫn chứng là năm 1618 Chúa Sãi Nguyễn Phước Nguyên gã công nữ Ngọc Vạn cho vua Chân Lạp Chey-Chetta II và được phong làm hoàng hậu Sam-đát[4]. Theo chân và có nhiều di dân người Việt qua đất Khờ-me sinh sống ở vùng đồng bằng quanh kinh đô Ou-dong. Sự có mặt của một cộng đồng người Việt như thế được giáo sĩ Chevreuil[5] ghi nhận vào năm 1665 có “hai làng người Việt với độ 500 dân nhưng chỉ có 40 đến 50 người theo đạo Thiên Chúa mà thôi”. Nói khác đi là người Việt di dân đã hình thành làng riêng biệt và làng này tất nhiên chưa nằm trong quyền hành chánh của Chúa Nguyễn. Dĩ nhiên xa xa hơn nữa hẳn còn có những làng Việt khác, và nhất là vùng sau này gọi là Lục Tỉnh[6] còn nhiều hơn.
Ngay cả khi triều Nguyễn tái thống nhất đất nước và xác lập chủ quyền ở Lục Tỉnh, truyền thống này vẫn còn tồn tại qua sự dẫn lại ghi chép của Trịnh Hoài Đức trong Gia Định Thành Thông Chí của Huỳnh Lứa[7]: “dân ở tỉnh này có thể tự do đến khẩn đất ruộng ở tỉnh khác, ai muốn đến ở đâu, khai khẩn ruộng gò, ruộng thấp ở nơi nào, lập làng, lập ấp ở đâu tùy ý. Khi đã lựa chọn đất đai rồi thì chỉ cần khai báo với chính quyền là được trở thành nghiệp chủ của đất ấy, mà chính quyền cũng không đo đạc, không cần biết đất ấy tốt xấu thế nào; người nghiệp chủ tùy theo đất mình chiếm rộng hẹp mà nộp thuế nhiều hay ít, và nộp thuế bằng thóc, dùng hộc già hay non cũng được”. Mãi đến đời Minh mạng mới có chính sách “Đồn Điền” để quân đội tổ chức khai khẩn[8]. Điều này lại lý giải vì sao nhiều địa danh ở Lục Tỉnh có tên rất nôm na, xa lạ với phong cách đặt địa danh ở Miền Trung và Bắc. Những địa danh đó do lưu dân tự đặt chứ không phải do ông quan hay chữ ban cho: Hóc Môn, Vàm Nao, Cái Bè, Gò Quao (gò có nhiều cây quao), Gò Vấp (gò có nhiều cây vấp), Xẻo Gừa (khoảnh đất nhỏ có nhiều cây gừa), Ngã Tư Bảy Hiền (ông thứ 7 tên Hiền), Ngã Năm Chuồng Chó, Ngã Ba Chú Ía, Xóm Củi, Hàng Sanh, … Sau này chính quyền mới đặt lại một số cho văn hoa hơn, nhưng vẫn còn không ít tên “quê mùa” như lúc ban đầu.
Như thế dù có những khuyến khích di dân của các chúa Nguyễn nhưng phần lớn đất đai buổi ban đầu chỉ mới là “đất mượn” của Chân Lạp rồi sau đó mới sáp nhập. Chính vì thế sự di dân ở Miền Nam mang tính chất cá thể hơn là có tổ chức chính trị lãnh đạo. Có thể khẳng định điều này qua sự kiện khi dân Việt đã làm ăn rất lâu đời ở vùng sông nước Miền Nam, đến năm 1698 chúa Nguyễn Phúc Chu mới sai Nguyễn Hữu Cảnh làm thống suất kinh lược vào xác lập phủ huyện. Nhưng công việc đó chỉ mới hình thành ở một phần lãnh thổ có cư dân Việt sinh sống đông đúc: “lấy đất Đông phố lập làm Phủ Gia Định, chia vạch ranh giới, lấy đất Đồng Nai làm huyện Phước Long, lập Dinh Trấn Biên, lấy Sài Gòn làm huyện Tân Bình, lập Dinh Phiên Trấn” tức Sài Gòn và các tỉnh lân cận. Trong khi đó dân Việt đã có mặt ở vùng Hà Tiên, Châu Đốc với số lượng đủ để có một đời sống xã hội tự phát tự lập. Minh chứng thứ hai là đến năm 1679 khi Trần Thượng Xuyên và Dương Ngạn Địch phản Thanh kéo chiến thuyền đến quy phục, chúa Nguyễn phân phái khai khẩn đất Biên Hòa (Trần Thượng Xuyên) và Mỹ Tho (Dương Ngạn Địch), khi đó đất Mỹ Tho vẫn còn là đất của Chân Lạp nên chúa Nguyễn Phúc Chu phải sai sứ thần qua gặp vua Nặc Ông Thu xin cho mượn đất trú nhờ.
Trước hai di thần nhà Minh này dân Việt đã tự phát đi vào vùng đất này sinh sống dù chưa có một cơ sở hành chánh của Đàng Trong nào cả, tất nhiên sự di dân này là tự phát khác hẳn với việc hình thành làng kiểu Miền Bắc. Bởi lẽ nếu vùng Mỹ Tho (tức trấn Định Tường) và vùng xa hơn về phía Tây chưa có tản mác cư dân Việt cư trú sẵn từ trước thì sự định cư của Dương Ngạn Địch khó khăn rất lớn bởi sự khác biệt văn hóa với Chân
Lạp[9]. Nhờ người Việt có nền văn hóa vốn khá gần nên Dương Ngạn Địch đã quy tụ lại lập làng xóm làm ăn và giải quyết vấn đề xã hội rất lớn là “hình thành các gia đình”. Sự di dân bằng thuyền hẳn nhiên phần lớn là đàn ông (quân lính), nên vấn đề lập gia đình với người bản xứ là điều tất nhiên nhưng không có các cộng đồng nhỏ lẻ người Việt thì quả là vấn nạn. Vấn nạn này có thể hình dung: người Minh Hương khá bảo thủ về ý thức hệ (đó là một trong những nguyên nhân họ chủ trương Phản Thanh Phục Minh), và thứ đến là phong thổ rất khác biệt đòi hỏi có sự truyền đạt để kế thừa kinh nghiệm. Buổi đầu cả hai vấn nạn này khó lòng trông chờ ở ở người Miên vì trở ngại về ngôn ngữ (người Việt ít nhiều có thể bút vấn bằng Hán tự) và xung đột tập quán văn hóa. Cũng vì thế mà dòng di dân này nhanh chóng hòa nhập và nhận cội nguồn Việt Nam rất sớm, nhiều danh nhân Minh Hương như Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh, Võ Tánh, Ngô Tùng Châu, Châu Văn Tiếp, Phan Thanh Giản, …. nhận triều Nguyễn là vua để họ trung thành.
Thế thì người Việt trước đó hình thành làng thế nào ở vùng sông nước Miền Nam. Không có tài liệu nào ghi chép cụ thể, nhưng qua các truyện ký của các nhà văn Sơn Nam, Nguyễn Hiến Lê, … có thể hình dung ban đầu có một gia đình nào đó đến vùng đất hoang khai khẩn đất đai, sau đó nhiều gia đình khác tụ lại. Sơ khai các gia đình tụ lại còn cách nhau khá xa, dần dà đất đai hẹp dần do nhiều gia đình khác tụ lại thêm nên thành làng xóm. Chính vì thế mà ngay đến đầu thế kỷ 20 các khảo cứu của người Pháp còn nhận xét thấy làng quê Miền Nam lưa thưa rải rác xa xa một căn nhà, khác với miền Bắc làng tập trung trong khuôn viên một lũy tre. Từ đó chúng ta mới hiểu vì sao khái niệm chùa làng của miền Bắc rất mờ nhạt ở Miền Nam (chùa làng theo ý nghĩa Miền Bắc chỉ thấy ở các phum sóc của người Khmer); sự hình thành làng ở Miền Nam không phải do một người đứng ra chủ động rồi xin phép triều đình lập làng mới hay từ một làng lớn tách ra làm nhiều làng, mà là sự quần tụ lần hồi của vùng sông nước đất rộng hoang vu dân cư thưa thớt. Thường những nơi tụ làng như thế là những đất giồng, những giồng lớn dần dà hình thành nơi thị tứ vì là nơi chạy lũ vào mùa nước lớn, chẳng hạn Châu Đốc với câu ca “Đèn nào cao bằng đèn Châu Đốc, …”[10]. Làng trên giồng hình thành như thế, nên giồng là khoảnh đất thân thương trong lòng người đi khai hoang lập ấp Đất Phương Nam, xuất hiện rất nhiều trong thơ ca và văn học.
Hình thái hình thành làng thứ 2 mang dấu ấn của vùng sông nước: làng hình thành ở những nơi ghe xuống phải dừng lại chờ con nước. Cụ Nguyễn Hiến Lê có nhận định về việc này: “Đi trên kinh rạch Nam Việt, gặp chỗ giáp nước thì luôn luôn ta thấy một cái chợ hoặc lớn hoặc nhỏ, ít nhất cũng là một xóm có vài quán bán hàng, vì chỗ giáp nước là chỗ đổi con nước; mười ghe thì chín ghe đậu lại đợi con nước sau. Trong khi nghỉ, người ta lên bờ mua thức ăn, đồ dùng, uống trà, cà phê, thế là tự nhiên nổi lên cái chợ. Tóm lại, chỗ giáp nước cũng tựa như một nhà ga có chỗ tránh trên đường thủy vậy. Chợ Thủ Thừa này vừa là chỗ giáp nước, vừa nằm trên con đường từ Sài Gòn về miền Tây do rạch Bến Lức, Kinh Mới, rạch Thủ Thừa, kinh Bà Bèo, kinh Tổng đốc Lộc, kinh Tháp Mười (cũng kêu là kinh Phong Mỹ) và Tiền Giang và Hậu Giang.”[11]. Mỹ Tho Đại Phố[12] bên tả ngạn sông Mỹ Tho được hình thành năm 1679 và sau đó phát triển lớn lên trở thành thủ phủ một tỉnh cũng theo nguyên lý này[13]. Như thế hình thành một ngôi làng và phát triển lên thành thị trấn, có thể thành thủ phủ của một tỉnh. Dĩ nhiên những khúc sông như vậy thường có địa thế không chịu nhiều ảnh hưởng của con lũ hàng năm. Hiện tượng này hẳn xuất hiện kể từ khi có di dân Việt sống lênh đênh trên ghe xuồng ở vùng sông nước Đất Phương Nam. Nhu cầu trao đổi sản vật tất yếu nảy sinh và những di dân này còn mang theo một phong cách khuyến khích mua bán của các Chúa Nguyễn như Lê Quý Đôn từng nói về đất Quảng Nam trong cuốn Phủ biên tạp lục. Dĩ nhiên sau đó hiện tượng này còn được củng cố bởi lớp người Minh Hương giỏi nghề thương mại được chúa
Nguyễn cho trấn nhậm vùng đất mới này. Nói khác đi hình thái lập làng ở bến nước có trước khi người Pháp đặt nền cai trị ở Lục Tỉnh[14].
Đất hoang còn nhiều, dân cư thưa thớt[15] là hai yếu tố khiến người dân Lục Tỉnh khi lập gia đình xong đều kiếm một miếng đất “cắm dùi” để “ra riêng”. Đó cũng là lý do chính sách Quân Điền thời Minh Mạng thành công vang dội ở Bình Định (do xứ này đất ít và nhiều cường hào cố cựu chiếm phần lớn đất đai), nhưng không nhiều tác dụng khi Trương Đăng Quế kinh lược đất đai Miền Nam như nói ở sau. Tập quán này cũng dần dà khiến khái niệm cộng hữu gia tộc (copropriété familliale) nhạt dần rồi biến mất. Điều này càng cho thấy sự mở đất không phải là có tổ chức mà do một nhân vật dân dã bình thường cắm trụ rồi người khác kéo nhau về đông thêm[16]. Đất công của làng xã, chùa chiềng cũng mất theo cùng với những lệ làng liên quan với nó. Vì thế phong cách làng Miền Nam cũng khác biệt nhiều so với Miền Bắc: nếu làng Miền Bắc thường có quan hệ dòng họ một vài dòng tộc thì làng Miền Nam là nơi tập hợp nhiều dòng họ khác nhau. Hình thái cũng dị biệt: lũy tre và cái cổng làng không còn ở làng Lục Tỉnh, thậm chí cây đa đầu làng cũng khó có nhiều ở vung nửa năm ngập úng. Chúng ta lưu ý thời khai hoang lập ấp miền sông nước Cửu Long có hai mối đe dọa ác thú: cọp và sấu. Thế nhưng với làng miền Trung có dựng những hàng rào tre gai để ngăn chặn cọp[17] thì làng miền Nam lại không có. Di dân tự do miền Trung vào không thiếu hẳn kinh nghiệm đó cũng mang theo, nhưng do lối hình thành làng sông nước buổi sơ khai quá tản mác nên không thể áp dụng. Cũng chính sự tản mác này cũng là lý do làng sông nước Cửu Long không còn lũy tre bao bọc và chiếc cổng làng đầy tính tâm linh. Ngặt một nỗi khi nói đến làng thường hay nghĩ đến đến lũy tre và chiếc cổng làng, vô tình làm hiểu sai lệch làng kiểu sông nước Lục Tỉnh. Nhiều tham luận của một số giáo sư tiến sĩ vẫn còn mơ hồ về điều này, khiến người đọc đánh đồng làng Miền Nam theo hình thái Miền Bắc. Dĩ nhiên có một số nhà nghiên cứu có đi thực tiễn (chứ không phải lục sách do các tác giả người Miền Bắc viết) như Trần Ngọc Thêm sẽ đồng quan điểm: “Làng Nam Bộ không có lũy tre dày dặc bao quanh với cái cổng làng sớm mở tối đóng như làng Bắc Bộ”[18], nhưng ông lại không đào sâu nguyên nhân dẫn đến hiện tượng và chỉ dành cho “làng xã Nam Bộ” một vài trang trong cuốn sách dày hơn 600 trang. Và hẳn nhiên làng miền Nam Kỳ Lục Tỉnh khác nhiều so với mô tả của Toan Ánh trong cuốn “Làng Xóm Việt Nam” (bộ Nếp Cũ, 11
cuốn)[19], nhưng các “học giả” vẫn cứ vin vào cụ Toan Ánh để hiểu toàn bộ làng ở Việt Nam đều là vậy: cây đa, cổng làng, lũy tre, … Có thể nói “mô hình làng” miệt Lục Tỉnh Nam Kỳ hình như không có trong tâm trí nhiều “học giả” thì phải?[20]. Ngay cả Quốc Văn Giáo Khoa Thư lớp Dự Bị do cụ Trần Trọng Kim chủ biên[21] cũng mô tả theo cảnh làng Miền Bắc “Làng tôi ở gần tỉnh. Xung quanh làng có lũy tre, đứng ngoài không trông thấy nhà cửa. Đầu làng, cuối làng có cổng xây bằng gạch. …” (Bài số 9: Làng tôi). Cổng làng ở Miền Nam thi thoảng cũng có, nhưng không nhiều. Tôi nhớ ngày xưa tôi bị thầy giáo phạt khi cãi sống cãi chết “làng em không có cổng làng và cây đa” như bài thơ đang học. Bởi đó là hình ảnh ngôi làng ba má tôi dẫn về thăm và bây giờ cãi các điều những vị giáo sư tiến sĩ đã viết, đã hội thảo và in thành sách.
Sự hình thành làng có tổ chức ở miệt Lục Tỉnh cũng có, nhưng vào buổi đầu thời chúa Nguyễn gần như không đáng kể[22], nhưng lại có hai trường hợp mang dấu ấn lịch sử rất quan trọng: khai khẩn đất Biên Hòa (Trần Thượng Xuyên) và Mỹ Tho (Dương Ngạn Địch). Chỉ khi triều đình nhà Nguyễn lập quốc mới có chính sách đồn điền áp dụng trên toàn cõi Việt Nam: đồn điền quân sự và đồn điền dân sự. Qua đến đời Minh mạng chỉ còn một loại hình “đồn điền quân sự”, vừa làm chức năng trấn thủ vừa cày cấy sinh nhai và được ban cho một địa danh văn hoa. Do gắn chặt với cơ chế phòng thủ và cai trị, sự di dân này không có nhiều ảnh hưởng trong việc hình thành làng ở Lục Tỉnh[23]; thêm nữa lúa gạo làm ra nộp kho và hàng tháng được phát lại dưới hình thức lương bổng. Ngoài ra còn phải lo việc binh biền vùng biên giới nên lính đồn điền bỏ trốn rất nhiều, chính sách này dần dần thất bại. Chính các lính đồn điền này quay trở lại thành lưu dân đi lập làng theo hình thức tự phát đặc thù của Miền Nam vì đã đào ngũ không thể ra mặt được. Loại hình thành lập làng có tổ chức thứ hai là một hoạt động tôn giáo, không có sự tham dự của chính quyền. Vào năm 1851 Đức Phật thầy Tây An cử 4 đoàn đi mở trại ruộng lấy ruộng cho tín đồ sinh sống[24]. Các trại ruộng này không xin phép chính quyền nên bị coi là làng lậu, về sau là cơ sở tôn giáo đồng thời là địa bàn kháng chiến chống Pháp. Mãi đến khi chính quyền Pháp đã ổn định được tình hình, việc hình thành làng mới một cách có tổ chức xuất hiện loại hình thứ 3: các chủ đồn điền người Pháp mộ phu cả ba miền khai khẩn trồng cao su, từ đó theo thời gian dân phu tự hình thành làng.
Làng xã ra đời như thế nên xuất hiện hai hình thức: làng chính thức và làng lậu. Làng chính thức là làng đã đăng ký với chính quyền sở tại và hàng năm có đóng thuế, còn làng lậu thì chính quyền không biết để cai quản. Ruộng cũng thế: ruộng khai điền bạ và ruộng man khai. Hiện tượng này xảy ra không ít, ngay trong chính sử cũng có đoạn nhắc đến. Năm 1836, vua Minh mạng ra dụ lập địa bộ xứ Nam Kỳ sai binh bộ thượng thư Trương Đăng Quế và lại bộ thượng thư Nguyễn Kim Bảng làm kinh lược sứ. Đến tháng 4 Trương Đăng Quế tâu sớ về kinh: “Có nơi ruộng chỉ khai một thửa, tô thuế nguyên trưng không quá ba bốn hộc, nay đã chia làm sáu bảy thửa bán cho người khác, mà những người mua ấy đều phải nộp thóc gấp bội cho chủ nguyên trưng thu riêng, lại còn nhiều nỗi sách nhiễu không kể xiết!”[25]. Lại còn tâu thêm về mốc ranh giới làng xã “Duy từ quan lại ở tỉnh đến các tổng lý, không một ai am tường về địa phận đông tây, về phân số mẫu sào, và những cách nêu ruộng, ghi nhận, tính đo […] có chỗ có cày cấy thực mà không có sổ, có chỗ ở xã khác mà ghi lẫn vào bản xã […]”. Cho thấy ở Miền Nam Lục Tỉnh đến thời Minh Mạng vẫn còn khai ruộng lập điền tự phát và tính cách làng theo kiểu Miền Bắc vẫn chưa hình thành.
Đến đầu thế kỷ 20 vẫn còn làng lậu làm cảm hứng cho nhà văn Sơn Nam viết truyện ngắn “Chuyện Rừng Tràm”. Chuyện kể rằng một thầy đội kiểm lâm đi thăm rừng tình cờ phát hiện một chòm nhà dân cư không có tên trong sở địa chính; làng đó có: “Hàng trăm mái nhà cất san sát thành một xóm lớn, trong bản đồ tự hồi nào đến giờ chưa có ghi vào. Chừng điều tra lại thì ô hô! Ðó là một số người lén lút vào đây cất nhà phá rừng để bán củi lậu thuế đã ba năm qua mà nhà cầm quyền không bao giờ hay biết. Sau khi thương lượng, họ đồng ý chịu cho thầy một số tiền ‘trà nước’ hai ngàn đồng, hồi xưa đó là số vốn khá to. Nghe nói nhờ đó mà thầy đội sắm được chiếc đò máy và đến năm sau, thầy đâm đơn lên quan trên để xin từ chức, dưỡng già”. Kiểu làng lậu đó cũng được Nguyễn Hiến Lê thuật lại trong cuốn “Bảy Ngày Ở Đồng Tháp Mười” qua một sự kiện khiến độc giả cười ra nước mắt: “Tám chín năm trước, hai bên bờ kinh Cát Bích này còn vắng hoe, mới có người ở từ năm sáu năm nay. Hồi đó đất chung quanh đều hoang, chưa có chủ. Một vài dân nghèo tới đây khai phá thử những khoảng nho nhỏ, vài chục công một. Đất tốt ít phèn, lại gặp những năm nước không lớn quá, mặc dù chuột còn phá mà hết mùa, mỗi gia đình còn dư được ba bốn trăm giạ. Năm sau, họ khai phá nhiều gấp đôi và những người phương khác cũng dần dần tụ lại. Chỉ trong bốn năm thành đất thuộc. Nhà nào cũng thịnh vượng: người đóng ghe, kẻ tậu trâu, người mua đồng cho vợ đeo, người xây lẫm để cất lúa.
Rồi bỗng một hôm, có chiếc ca nô chạy xình xịch tới đậu trước nhà họ. Một ông chủ điền, mặt phương phi, hồng hào, tai dài, mũi lớn, chít khăn đóng, bận quần hàng, và một tên vác súng theo sau, bước lên bờ, đi coi khắp mặt tiền, mặt hậu khu đất, như tìm chỗ để bắn chim. Nông dân ở đây ngạc nhiên, song thấy khách lạ cũng tử tế, niềm nở hỏi han về mùa màng, nên không nghi ngờ gì, mời khách vào nhà nghỉ chân, bảo vợ con ra chào, và khi khách xuống ca nô thì cả nhà đưa ra bến, xá dài rồi mới trở vào nhà. Một hai tháng sau, họ quên hẳn chuyện đó rồi thì có giấy ở tỉnh gởi xuống buộc họ tội chiếm đất của ông X hay ông Y và bắt họ phải dời đi nơi khác liền.
Họ mới ngã ngửa. Đầu óc chất phác của họ cứ hiểu rằng đất vô chủ thì ai tới phá cũng được và đã có công khai phá thì tất về mình. Nhưng luật lệ thì không hiểu một cách ngây thơ như họ, chỉ biết người nào có xin phép chính phủ khai khẩn thì mới làm chủ đất”. Thông thường những người nông dân đi mở ruộng này trở thành tá điền cho người “chủ đất” đã được cấp phép khai khẩn.
Vấn đề có nguồn gốc sâu xa của nó. Các địa bộ của Triều Nguyễn do vua Minh Mạng sai làm có nhiều thiếu sót và bất cập về quyền sở hữu (chỉ kiểm kê không đầy đủ và không chế định luật lệ về ruộng đất rõ ràng) nên sinh ra nhiều tranh chấp, mặt khác nguồn thu thuế[26] của chính quyền Pháp vì thế cũng gặp trở ngại. Nhu cầu đó thúc đẩy Nghị Định ngày 6 tháng 3 năm 1891[27] gồm 7 điều ra đời để kiểm kê và xác lập lại quyền sở hữu, với mấy điều khoản đáng chú ý:
Điều 3: Từ ngày 1 tháng 4 đến ngày 31 tháng 10 năm 1891, những ai có yêu cầu xin khai khẩn, hoặc là đối chiếu theo Địa Bộ, hoặc là đã mặc định theo đăng bạ, hoặc là người chỉ đang nắm quyền sở hữu thực tế, phải kê khai cho quan chức quản trị để ghi vào địa bạ mới;[28]
Điều 4: Khi kê khai nói trên gặp sự phản đối, và khi quan chức quản trị không tìm được sự đồng thuận của các bên, các kê khai đó sẽ đưa ra tòa giải quyết tranh chấp.
Một khi tòa ra phán quyết giao quyền sở hữu rồi, lục sự sẽ sao gửi đến quan chức quản trị hồ sơ sở hữu.[29]
Điều 6: Kể từ khi hoàn tất đăng bộ sở hữu, không có việc giao quyền sở hữu nào khác được thực hiện bởi quan chức quản trị và y cứ vào bằng khoán chính thức mà quan chức đó đang lưu giữ bản sao lục.
Sau đó quan chức quản trị tư cho các làng biết sự giao quyền sở hữu đó và chúng được đăng bộ vào sở hữu của làng, cứ theo đó mà thi hành.[30]
Chính sách đó dù là một tiến bộ trong việc quản lý đất đai nhưng vô tình cho ra đời một loạt đại điền chủ ngang xương và giàu nứt đố đổ vách do hạn chế về dân trí và sự thông tin pháp luật. Đồng thời xô đẩy chế độ làng xã theo một hướng mới: quyền hạn tối thượng của địa chủ được xác lập. “Hồn thu thảo” của làng xã miền sông nước cũng chuyển biến khác đi. Đặc thù này phản ảnh rõ nét trong tiểu thuyết: tiểu thuyết làng miền Bắc phản ảnh chế độ hương thân “cường hào ác bá” trong Nam gọi là ông hội đồng) vắt nặn dân đen một cách đê tiện[31], thì tiểu thuyết miền Nam ta thán cảnh địa chủ thu tô xiết nợ[32]. Sự bất công đó có lẽ là chất men để truyện Tàu có đất sinh sôi và từ đó ảnh hưởng ngược lại tâm thức dân Lục Tỉnh. Càng bế tắc trước nạn địa chủ, ước mơ giang hồ hành hiệp càng nổi lên, tạo một nét riêng cho văn hóa Miền Nam.
Vấn đề ruộng đất đó không phải là những vấn đề lẻ tẻ được tiểu thuyết hóa, mà trở thành sự kiện làm chấn động xã hội qua vụ ám điển hình “Đồng Nọc Nạn”[33] gây thiệt mạng 5 người. Câu chuyện bắt đầu từ năm 1900 Hương chánh Luông khai phá vùng đất này được 73 Ha nhưng không vội khai báo để tránh thuế khi đất chưa thu hoạch tốt. Đến năm 1910 ông mới làm đơn xin khẩn 20 ha đất và qua năm 1912 xin nốt cho trọn 73 ha; chính quyền cũng cấp bằng khoán tạm cho ông. Quyền sở hữu đó từng được tòa án công nhận qua vụ kiện đòi chia đất của Tăng Văn Đ. Năm 1916, tòa ra phán quyết ông Luông thắng kiện nhưng yêu cầu chia cho Đ. 5 ha để sinh sống. sau khi ông Luông qua đời, quyền thừa kế trao lại cho con trai trưởng là Biện Toại. Thế nhưng đến năm 1917 sóng gió nổi lên với một thế lực đen của Bang Tắc (người đứng đầu một hội kín) với sự thông đồng của các quan chức sở tại. Bang Tắc kiện đòi 73 ha đất mà Biện Toại đang canh tác. Hai bê đầu đơn bốn lần lên chủ tỉnh Bạc Liêu và bốn lần lên Thống đốc Nam Kỳ, lên cả Toàn quyền Đông Dương. Vụ việc dàng dai, năm 1919 Bang Tắc cho đàn em đốt lều và giết trâu bò của Biện Toại, Biện Toại nhẫn nhịn chỉ báo chính quyền can thiệp. Nhân đó quan phủ Ngô Văn H. của Giá Rai ra quyết định chia đôi đất cho hai bên và tư lên trên. Ngày 13 tháng 4 năm 1926, Thống đốc Nam Kỳ ký Nghị định bán sở đất 50 ha trên phần đất của Biện Toại với giá 5.000 đồng cho Bang Tắc, tức không công nhận phần đất mà gia đình Biện Toại đã hai đời khai thác và giao cho Bang Tắc. Bị dồn vài đường cùng, gia đình Biện Toại liều mạng chống đối, Bang Tắc thấy vậy bán lại cho bà Hà Thị Tr. là người nhà của quan phủ H. Bà Tr. Vẫn để gia đình Biện Toại canh tác nhưng với tư cách tá điền và nộp địa tô. Không dừng lại ở đó, ngày 6 tháng 12 năm 1927, bà Tr. xin được án lệnh của tòa, cho phép tịch thu tất cả lúa của anh em Biện Toại; rồi ngày 13 tháng 2 năm 1928, lính mã tà gặp anh em Biện Toại để thực thi lệnh tịch thu lúa, anh em Biện Toại kháng cự. Sáng 16 tháng 2 năm 1928, khoảng 7giờ, hai viên cò Pháp là Tournier và Bouzou cùng bốn lính mã tà từ Bạc Liêu đến Phong Thạnh để tiếp tay viên chức làng tịch thu lúa của gia đình Biện Toại và bạo động xảy ra. Bouzou rút súng bắn trọng thương bốn người phía Biện Toại; hết đạn, Bouzou lại lấy súng của Tournier bắn tiếp, làm nhiều người thương vong: Mười Chức và vợ đang mang thai (bà Nghĩa), một người anh tên Nhẫn, đều chết, Nhịn, Liễu (hai em Mười Chức) bị thương nặng và Nhịn chết tại bệnh viện. Về phía nhà cầm quyền, Tournier thiệt mạng ngày 17 tháng 2 tại bệnh viện Bạc Liêu.
Sự việc gây chấn động, báo chí vào cuộc điều tra tại chỗ với nhiều đối tượng khác nhau. Nhiều vấn đề được khai mở và đồng loạt báo chí Sài Gòn lên tiếng bênh vực gia đình Biện Toại[34]. Các luật sư Pháp như ông Tricon và Zévaco lên tiếng bảo vệ gia đình Biện Toại vạch trần tệ nạn quan quyền trong xã hội. Kết thúc phiên tòa Tòa Đại hình Cần Thơ tuyên Biện Toại, Nguyễn Thị Liễu (em út Toại) và Tia (con trai Toại) được tha bổng. Cô Nguyễn Thị Trọng, sáu tháng tù (đã bị tạm giam đủ sáu tháng nên sau phiên tòa tha ra ngay). Miều (chồng Liễu), hai năm tù vì có tiền án ăn trộm. Tri phủ H. bị cách chức sau đó.
Gia đình Biện Toại lại một lần nữa chứng minh tính cách Miền Nam: sẵn sàng nhẫn nhịn để sống yên bình, nhưng đến đường cùng thì hành động quyết liệt. Tuy nhiên chúng ta cần lưu ý trước năm 1891 không tìm ra tài liệu nào nói Lục Tỉnh có những địa chủ “ruộng thẳng cánh cò bay” cả, nguyên do từ một điều dễ hiểu sự chiếm hữu đất do người khác khai hoang chỉ có thể xảy ra khi tận dụng được khe hở pháp luật của Nghị Định ngày 6 tháng 3 năm 1891. Điều này cho thấy những lý luận Mác-xít cho rằng việc tự do khai phá sản sinh ra giai cấp “tiền tư bản” ở Lục Tỉnh là điều cần dè dặt coi lại[35],. mà sai 1891 có những cuộc xâm đoạt dựa vào pháp luật mới phát sinh giai cấp địa chủ cả ngàn mẫu ruộng. Một yếu tố khác thúc đẩy sự xâm đoạt là vào thời kỳ này hệ thống giao thông đã phát triển và có những kế hoạch của Pháp khai phá đất mới, còn trước lúc đó Miền Nam còn hoang sơ với nhiều thú dữ rình rập khó ai có thể khai khẩn quá xa nơi cư ngụ của mình’ thứ đến ruộng nhiều mà cai quản không xuể thì tổn hao do thuế ruộng khó chịu nổi, cuối cùng tính cách Miền Nam ưa “làm chơi ăn thiệt” hơn chăm chút làm giàu.
***
Quay trở về cấu trúc làng Lục Tỉnh chúng ta thấy khái niệm làng đến sau nhu cầu nhân sinh tự phát “tìm một miếng đất cắm dùi”, và nhu cầu tâm linh càng đến sau hơn nữa tức chỉ có sau khi làng hình thành. Dù làng chính thức hay làng lậu cấu trúc làng cũng không chặt chẽ trong khuôn viên “lũy tre” như Miền Bắc, làng Miền Nam là tập hợp các cụm nhà rời rạc (gọi là ấp, tương đương với giáp ở làng Miền Bắc và Miền trung). Các ấp thường cách xa nhau một số đám ruộng và có quan hệ với nhau mang tính hành chánh nhiều hơn là gia tộc theo kiểu Miền Bắc và Miền Trung. Đến tận giữa thế kỷ 20, tức sau nhiều thay đổi chuyển biến, Gerald Cannon Hickey[36] còn ghi nhận: “Không như các ngôi làng quần tụ ở Miền Bắc và Miền Trung Việt Nam, làng ở đồng bằng sông Cửu Long gồm nhiều ấp rải rác. Làng Khánh Hậu có 6 ấp hành chánh”. Vào thời đó trung tâm làng là ấp Đình A nằm ở phía Tây; bên cạnh xa xa có ấp Đình B, ấp Mới, ấp Thủ Tựu, ấp Nhơn Hậu và ấp Thủ Tựu. Về sau các ấp Đình A và B, ấp Mới và ấp Cầu thành làng Tường Khánh; còn ấp Nhơn Hậu và ấp Cầu là làng Nhơn Hậu[37].
Bởi vậy chùa ở Miền Nam không còn là của riêng một làng nào nữa mà thường trên một gò cao nào đó để cả vùng gồm nhiều làng thờ chung (trừ các chùa của người Khmer tại các phum sóc mang tính chất chùa làng). Thường là do một nhà sư dựng lên chứ không là kiến trúc do làng dựng lên như kiểu Miền Bắc thời xưa. Chính vì thế trong sự tích các ngôi chùa Miền Nam thường hay nói: “Nhà sư X vân du đến đây, thấy phong cảnh hữu tình lập am tu hành” là bởi thế. Ruộng chùa cũng ít ỏi, có lẽ do các tăng ni tự khai khẩn hơn là do làng cúng cấp (vì ruộng công rất ít) hay do mua hậu (nỗi lo hậu sự ở Miền Nam nhạt nhòa hơn Miền Bắc do tính cách “sống điệu nghệ” của dân xứ này). Ruộng chùa gần như chỉ có ở những tỉnh đã chịu sự chi phối của chính quyền trung ương ngoài Thuận Hóa từ lâu đời như Biên Hòa (17 mẫu 3 sào 10 thước 9 tấc) và Gia Định (125 mẫu 8 sào 9 thước), còn các tỉnh miệt dưới rất ít, chỉ thấy ở vài tỉnh như Định Tường (2 mẫu 2 sào 0 thước 6 tấc)[38]. Vì sao một di sản tâm linh “chùa làng” như đã nói ở chương “Nếp Làng” không theo chân di dân vào Miền Nam ? Đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào quan tâm đến điểm này. Chỉ có thể dựa vào những điều đã khảo sát để “giả thuyết”:
1.- Sự hình thành làng Miền Nam do những lưu dân nhiều thành phần khác nhau hình thành (không có sự lãnh đạo của một trưởng tộc như việc hình thành làng Miền Bắc và Miền Trung) nên yếu tố tâm linh cần có thời gian để đủ chín (vài thế kỷ) mới hình thành chùa làng (lịch sử các chùa mục đồng cách nay không bao lâu, cho thấy phải có quá trình diễn tiến tâm linh thờ Phật);
2.- Địa hình làng tản mác gây trở ngại cho việc hình thành chùa chung cho cả làng,, còn riêng từng ấp thì không đủ năng lực;
3.- Dĩ nhiên không thể bỏ qua yếu tố tâm lý: từ cuối thời Lê Trung Hưng Phật giáo bị suy đồi, nhiều danh gia phê phán Phật giáo kịch liệt (Đàng Trong có Nguyễn Cư Trinh) nên lòng tin giảm sút, sau này dẫn tới sự hình thành Phật giáo có sắc thái riêng của Nam Kỳ Lục Tỉnh như Phật giáo Hòa Hảo và Tịnh Độ Cư Sĩ sẽ nói ở phần sau.
Khái niệm chùa làng theo nghĩa Miền Bắc gần như không còn nữa. Tuy cũng có những chùa mang tên gắn liền với địa danh, nhưng chùa ở Miền Nam thường có một tên riêng không liên quan đến làng xã ở vùng đất chùa an trụ. Sự hình thành không còn mang tính chất sự “bảo hộ tập thể” cho toàn thể cư dân trong làng, mà thuần túy là tự phát của tâm linh của một nhóm hay thậm chí một vài người. Đặc điểm này thấy rõ qua một đặc thù chùa hình như trên khắp thế giới chỉ có ở Miền Nam Việt Nam: chùa mục đồng.
Loại chùa mục đồng này thường do trẻ chăn trâu chăn bò nặn bằng đất sét các tượng Phật mộc mạc, rồi dựng am nhỏ bằng lá dừa nước. Khởi ban đầu có thể là cuộc chơi đùa khi thả trâu bò ăn cỏ, nhưng tâm thức tín ngưỡng ẩn tàng chuyển biến thành thờ phụng. Khi đã thành hình thì tính chất linh thiêng dần dần thu hút người lớn tham gia, kiến tạo thêm thành chùa. Có những ngôi chùa mục đồng dần trở thành danh lam như chùa Sắc Tứ Linh Thứu ở Xoài Hột, Tiền Giang; chùa An Phước ở Ba Tri, Bến tre; chùa Da Lươn ở Gò Công, chùa Phật Nổi ở Củ chi, … Lý thú là về sau hình thức lập tự này được một nhà nho ca ngợi qua câu đối ở chùa Long Phước, xã An đức, Ba tri, Bến tre:
Mục đồng thỉ tạo kim lưu tích;
Ông Trí tiên tu hậu hữu danh.
(Khởi đầu do mục đồng tạo dựng nay còn dấu vết;
Ông [Minh] Trí là người tu đầu tiên nên sau đó chùa có danh tiếng)
Nhìn vào chùa mục đồng chúng ta mới có một khái niệm chính xác về sự hình thành chùa ở Miền Nam: hết sức phóng khoáng. Mặt khác chúng ta cũng thấy Miền Bắc thời xưa trẻ em cũng nặn đất chơi như trường hợp cậu bé Vũ Công Duệ bắt cua và đĩa tạo thành con voi biết đi, biết múa vòi; nhưng trò chơi dựng chòi lá cho tượng đất sét riêng có ở miệt Lục Tỉnh. Trò chơi dựng chòi là nét đặc thù của miền sông nước: hàng năm đều phải cất lại hay sửa sang nhà cửa sau mùa lũ, trẻ em bắt chước theo thành trò chơi. Tính bắt chước của trẻ em là một tiêu chí phản ảnh hiện thực xã hội, thời nào cũng thế. Trước năm 1975, trẻ em miền nam hay chơi trò đánh trận giả là một ví dụ.
Ngược lại đình thì của riêng làng do tâm thức truyền đời nhớ ơn người khai khẩn không thể xóa mờ, dù bậc khai cơ lập ấp là ai nhiều khi chẳng biết. Nét rất riêng của thành hoàng Miền Nam lại rất ít vị có danh tính và thần tích hẳn hoi[39], đa phần các đình chỉ thờ “Thành Hoàng Bổn Cảnh” một cách chung chung nhưng hầu như không có những thành hoàng “xấu” và chẳng có lệ “cúng hèm”[40]. Đình không còn bị bó buộc “ở đầu làng sau khi qua khỏi cảnh chùa quãng ngắn” như làng Miền Bắc nữa. Đình có thể nằm ở một ấp nào đó của làng, nằm cách xa các ấp khác, thường gọi là ấp đình (ở nơi đô hội gọi là xóm đình). Nói khác đi cấu trúc hình thành đình của làng không còn như ở Miền Bắc nữa, đã biến đổi đi khá nhiều. Một trong những khác biệt đáng chú ý là đình ở Miền Nam thường có một bình phong phía trước (bằng gạch xây hay bằng đá) có khắc hình ông cọp. Phải chăng đó là ghi dấu tâm linh thời mới khẩn hoang mở đất.
Đình không còn giếng nước phía trước dùng chung cho cả làng, cũng không là nơi hội đồng làng nhóm họp, đơn thuần là nơi nhớ ơn bậc khai cơ lập nghiệp vùng đất. Lúc đó đình chật hẹp không thích nghi cho hội họp của mô hình mới, nhà hội tề hay nhà hội đồng được mọc lên và các chức sắc tề tựu ở đây bàn việc. Do vậy chúng ta cũng thấy có một nét khác với Miền Bắc và Miền Trung: các chức sắc Miền Bắc và Miền Trung do làng cử ra, còn ở Miền Nam thường do ông quận hay ông huyện chỉ định với danh nghĩa dân cử. Cũng vì thế vai trò “bán tự trị” truyền thống cũng không còn, các chức việc trong làng Miền Nam đơn thuần chỉ còn làm công việc hành chánh chứ không có quyền ban phát và xử đoán nữa. “Ông Già Nam Bộ” Sơn Nam nhìn thấy điều này: “Đình và công sở làng chia làm hai cơ ngơi. Nơi hương chức giải quyết việc hành chánh gọi là ‘nhà làng’, ‘nhà việc’. hoặc sau này, khi Pháp đến, nhiều địa phương xây nhà hình vuông, gọi là nhà vuông, nhà hội”[41]. Tuy cụ Sơn Nam không nói rõ “hai cơ ngơi” đó cái nào xây trước cái nào xây sau, nhưng chúng ta có thể ngầm hiểu “đình” có trước do nhu cầu tâm linh dân tộc. Khi việc của đình đã nhiều thì tác dụng quần tụ các ấp trở nên rõ ràng hơn và từ đó phát sinh ra “việc làng”. Có việc làng thì phải có nơi để làm việc và có người lo việc, “nhà việc” và các hương chức vì thế mà ra đời. Dĩ nhiên lúc ban đầu hương chức được cử ra theo kiểu Miền Nam, người đứng ra nhận lãnh (thường do dân kêu cầu) là những người đôn hậu và có uy tín, dám chịu tiêu tốn tài sản riêng để lo việc làng về sau lại thường do quan chức cấp trên cắt đặt để tiện việc quản lý. Chúng ta cũng không thấy tư liệu nào ở Miền Nam nói về các lệ đóng góp bắt buộc và quy định khắt khe về việc “sổ đinh” của làng. Sự đóng góp thuở ấy là tùy tâm và sự gia nhập vào một làng gần như tự nhiên nếu muốn. Không có trường hợp “bạch đinh” ở Miền Nam, chỉ có những người bị kêu án không dám cung khai thân phận thôi.
Như thế, thuở ban đầu làng không có chức sắc, xóm giềng nương tựa vào nhau chỉ bằng tấm lòng điệu nghệ bởi vì làng Miền Nam là hiện tượng “hành chánh hóa” các ấp tự lập để dễ cai trị. Mãi cho đến đời Tự Đức mới có một vài nơi các ấp quần tụ lại thành làng và cử ra người trông coi việc làng nhưng không giống như hội tề Miền Bắc. Các câu chuyện dân gian truyền khẩu, lẫn các tư liệu gần như không thấy mô tả cảnh cường hào ác bá như Miền Bắc, Miền Trung (trừ những tài liệu do các cây bút xứ Đàng Ngoài nói chung chung làm chúng ta lầm tưởng làng Miền Nam cũng thế). Đến đầu thế kỷ 20 người Pháp mới rập theo khuôn Miền Trung và Miền Bắc lập ra ban hội tề và hương ước cho từng làng dựa theo chương trình “cải lương hương chính” do thống sứ Bắc Kỳ ký nghị định ngày 12-8-1921[42]. Các hương ước đó viết bằng chữ quốc ngữ theo mẫu của chính quyền thuộc địa và giới chức trong làng đa số là những người theo tân học, có tư tưởng “cải lương xóm làng”. Đáng tiếc cụ Sơn Nam cho rằng nghiên cứu sâu vào hiện tượng xã hội này “là việc làm của các nhà nghiên cứu”, cụ chỉ đề cập đến các hiện tượng văn hóa ghi nhận được thôi. Có lẽ sau này có vị sáng suốt sẽ nghiên cứu cặn kẽ cấu trúc làng Miền Nam, hình thái và nguyên nhân của nó.
Do bối cảnh như thế, lễ hội làng ở Miền Nam cũng hiếm những đặc thù riêng của từng làng như ở Miền Bắc (do làng ở Miền Bắc có thần tích riêng để diễn xướng), chủ yếu lễ kỳ yên của Miền Nam rơi vào hai mùa Xuân Thu Nhị Kỳ như tập quán cúng Thần Nông. Về vị trí, cốt yếu là tìm được khu đất cao dựng đình để có thể quanh năm hương khói, và vào mùa nước nổi nên có thể nằm lọt thỏm giữa nhà dân làng nên như nhà văn Sơn Nam nói “không quá gần chợ cũng không hẻo lánh như chùa”. Đình cũng không còn là nơi sinh hoạt cộng đồng làng xã, sinh hoạt đó được thay thế bằng sự tụ họp tại nhà một ai đó uống rượu nói chuyện phiếm hay đàn ca tài tử. Do vậy sân đình không rộng như miền Bắc và cũng chẳng còn ao phía trước, sân đình chỉ vừa đủ để làm lễ kỳ yên và vì thế thường hay lát gạch Tàu cho sạch sẽ. Nhìn khái quát lễ kỳ yên ở Miền Nam đa phần chỉ có phần lễ chứ không có phần hội như hội làng Miền Bắc. Điều này thấy rõ qua cuốn “Lễ Hội Việt Nam”[43], dày trên ngàn trang rặc mô tả những lễ hội[44] Miền Bắc. Tương Tự, tiến sĩ Huỳnh Quốc Thắng tuy viết cuốn sách nhan đề “Lễ Hội Dân Gian Ở Nam Bộ”[45] cũng chỉ tán chung chung những điều “ai cũng biết rồi” và cũng chẳng nói lên gì cho nhiều về lễ hội, nhất là về phần hội (có thể bói đây là loại sách đọc cho vui hơn là sách khảo cứu của một tiến sĩ). Các lễ có hội trong Nam thường là của người Khờ-me và người Hoa, như hội đua ghe gho, hội thả đèn cúng trăng (của người Khờ-me), hội múa lân-sư-rồng thượng nguyên ở Chùa Bà Bình Dương (người Hoa), … Chỉ nói đến lễ hội tạm gọi là thuần việt là Lễ Hội Tầm Vu (Long An), nhưng lễ hội này gốc từ Bình Định[46] du nhập vào và cải biên lại, tức lễ cúng cô hồn với ông Tiêu và giành nhau giật đồ cúng thí. Thuần Việt hơn có lễ hội Tứ Kiệt (kỷ niệm bốn ông ở Cai Lậy: Đuốc, Long, Rộng và Thận), có ân đức đánh Pháp cứu nước, lễ Lăng Ông Bà Chiểu nhưng mang sắc thái lễ cúng giỗ tưởng niệm hơn là lễ hội đúng nghĩa như ở Miền Bắc (chắc chắn không có hội vui chơi). Chỉ sơ sài như thế. Nguyên nhân, theo tôi, do tính cách phóng khoáng của người Miền Nam, các tích khai cơ lập nghiệp không được ghi chép lại, kể cả truyền khẩu. Vì không có điều này nên các lễ hội như làng Miền Bắc không thể có (lễ hội Miền Bắc gắn với thần tích thành hoàng của làng).
Bù lại đình làng Việt có một võ ca[47] dùng để diễn tuồng tích mỗi dịp có lễ hội kỳ yên thay cho sự trống vắng kiểu hội làng truyền thống[48] xứ Đàng ngoài, đây là nét đặc trưng thường chỉ thấy từ Bình Thuận trở vào. Có một điểm cần lưu ý Võ ca tương truyền do Tổng Trấn Gia Định Thành Lê Văn Duyệt khởi xướng do Ngài rất thích xem hát. Các tư liệu nói về Võ ca cũng cho thấy xuất hiện vào khoảng thời gian này, mà lúc ấy cải lương chưa ra đời. Nên Võ ca lúc đầu nhằm cho diễn hát bội, sau này cải lương[49] mới thay thế. Võ ca ở đình Miền nam cũng thường có một mục tạm gượng ép coi như là hội do có tính “giải trí”, nhưng xét kỹ ra nặng về lễ hơn hội: đó là múa bóng rỗi.
Nhiều ý kiến cho rằng múa bóng rỗi là sự biến cách của múa đồng của Đạo Mẫu theo hướng tiếp biến với văn hóa Chăm và Khờ-me nhưng thực tế khảo sát có nhiều khác biệt khá sâu sắc, khó đánh giá là sự chuyển biến từ hình thức múa đồng:
a.- Người múa bóng rỗi không thể hiện bất kỳ yếu tố nào có thần linh nhập xác. Đơn thuần là người dâng lễ vật theo điệu múa và biểu diễn mua vui;
b.- Người múa bóng rỗi không thể hiện quyền lực siêu nhiên nào đối với người tham dự như phán truyền, trị bệnh, ban lộc. …;
c.- Ngoài những kỹ năng tạp kỷ người múa bóng rỗi không biểu diễn vu thuật như xiên lình, ăn mảnh chai, …
d.- Hàm chứa tính chất làm trò vui ngay cả trong múa dâng có tính chất thiêng liêng, yếu tố giải trí này không hề có trong múa đồng. Chính vì vậy múa bóng rỗi khác với múa đồng ở điểm là phần phụ của lễ cúng;
e.- Những người múa bóng rỗi vào dịp mới họp lại với nhau đi múa, không thuộc một tổ chức tôn giáo có quy củ như Đạo Mẫu.
Múa bóng rỗi chia làm 3 phần: hát rỗi, múa bóng và múa tạp kỷ.
1.- Hát rỗi: là những bài hát thỉnh thần về ngự để tiếp đến múa dâng lễ. Hình thái này giống như loại hát chầu nhưng có điểm khác ở chỗ hát rỗi chỉ hát ở đình miếu và thể loại “ngẫu hứng” hơn. Làn điệu có thể mượn từ cải lương, hát bội, các điệu lý, điệu hò, cả hát văn, … hay hiện nay cả tân nhạc. Cốt sao lời hát ca ngợi thần linh và khấn xin thần linh về chứng giám và hộ trì.
2.- Múa dâng lễ là múa dâng lễ vật lên thần. Loại múa này là yếu tố chủ đạo trong múa Pajao. Thường có mấy loại múa sau: múa dâng bông, múa dâng mâm vàng mã, múa dâng lộc (trầu cau, trái cây) và múa tạp kỷ. Loại hình múa tạp kỷ chính là yếu tố “hội” và biến đổi rất đa dạng, như múa bông huệ, múa dao, múa nhạo, múa đuốc, múa đèn, múa dĩa,… Và tiết mục này không là đặc trưng riêng của làng nào cả.
*****
Vai trò “trung tâm chính trị” của làng như Miền bắc không còn tồn tại do tính chất hình thành làng rất tự do tự phát. Thuở đầu làng miền Nam không có hương ước[50] nên lệ làng kiểu Miền Bắc hình như không còn tồn tại, dân làng chỉ cư xử với nhau theo “quán tính” thấy là “hợp đạo làm người”. Đó là điều dễ hiểu khi mà ở Miền Nam người làng này có thể sở hữu ruộng đất ở làng khác (điều mà làng Miền Bắc không thể nào chấp nhận) gọi là “ruộng phụ canh”[51]: không thể áp đặt chính sách làng lên người không thuộc làng mình, ngược lại tiềm lực quản trị làng lại dựa vào khoản thu từ ruộng đất. Mặt khác vấn đề ruộng đất cũng đóng vai trò quyết định: làng Miền Bắc có tỷ lệ ruộng công do làng quản lý cao còn ở Miền Nam chỉ chiếm 8,116% diện tích đất đai[52]. Thế nhưng tỷ lệ vốn nhỏ bé này (so với các vùng còn lại) cũng dần dà giảm đi, đến khi Yves henry làm một cuộc điều tra từ năm 1928 đến 1930 cho thấy công điền công thổ ở Miền Trung là 25%, Miền Bắc 21%, còn Miền Nam chỉ 3%[53]. Do vậy uy quyền “kinh tế” của bộ máy làng xã ở Miền Nam gần như không có nên uy quyền “cai trị” thông qua chia quyền lợi cho thuê ruộng làng không còn. Việc làng rối rắm cũng ở bởi chia chác ruộng nương, không có nó thì hội họp gần như chẳng còn gì để bàn. Đình Miền Nam không cần rộng rãi một phần cũng vì lẽ này.
Ở đây xin mở ngoặc nói thêm thuở ban đầu làng Lục Tỉnh hầu như không có công điền công thổ. Có lẽ đến đầu triều Nguyễn công điền công thổ mới xuất hiện vì 2 tác nhân chính:
a.- Chính sách quân điền cho quân lính đi khai phá đất làm đồn điền (vừa là ruộng vừa là đồn lính),
b.- Kinh lược đo đạc đất đai của Trương Đăng Quế có tịch thu những đất đai khai man và bỏ hoang giao cho làng quản lý[54]. Do vậy khảo cứu địa bạ 1836 chúng ta thấy những vùng nhiều công điền công thổ là Định Tường, Gia Định, An Giang, Biên Hòa, Vĩnh Long, Hà Tiên. Những nơi này có thiết chế lập đồn điền vì là những vùng trọng yếu quân sự chính trị theo chính sách thời Minh Mạng, sau đó giải tán giao lại cho phủ huyện hay làng quản lý.
Do vậy, đình chỉ thuần túy là nơi thờ cúng và để đáp ứng nhu cầu tâm linh không thuần túy thờ thành hoàng, mà thờ nhiều thần khác tùy theo mỗi vùng, du nhập cả Ông Tà (những vị thần của người Khờ-me), Quan Võ (của người Hoa), các Bà Chúa Xứ (mang hơi hướm Chăm) vào[55]. Tính chất đa thần này có lẽ không khác mấy so với người Việt thời Văn Lang Âu Lạc, thể hiển bản chất dễ dung hợp cái mới của dân tộc thuần nông.
Bản sắc “làng-nhà nước” kiểu Miền Bắc cũng phai nhạt ở Miền Nam. Khó tìm thấy tư liệu biên khảo cũng như trong tiểu thuyết Miền Nam hình ảnh làng phạt vạ như trường hợp ông thứ chỉ kết tội Thị Minh “Làng ta từ cổ đến giờ có ai dám bậy bạ như nhà các người, bỗng ngày nay bị phạm lây một sự xấu xa, thành thử danh giá làng thua kém các làng bên, vậy tội của bố con chị không phải là không to, nhưng làng thương tình mà phạt từng này thôi: sáu đồng bạc, hai trăm cau tươi và tám chai rượu”[56], mà ở Miền Nam ngay cả mối tình “cha mẹ không đồng ý” như trong chuyện “Ruộng Lò Bom”[57] ông Hai Don phạt Lệ và Tư Cồ bằng cách cho ra làm ăn riêng (không thấy tăm hơi của làng xã can thiệp vào). Một khía cạnh khác: dân làng Miền Bắc rất sợ không có tên trong sổ đinh vì như vậy những việc quan hôn tang tế không được làng chứng nhận và giúp sức. Điều này hoàn toàn là khái niệm xa lạ đối với dân miền sông nước Lục Tỉnh bởi lẽ chẳng cần biết người sống gần mình là dân ngụ cư hay dòng tộc lâu đời, hễ khi có việc hiếu hỉ thì cả làng tự động xúm nhau lại phụ giúp. Đó là cái mà nhà văn Sơn Nam gọi là “sống điệu nghệ”. Biết sống điệu nghệ của dân Miền Nam không có một khái niệm hay định nghĩa cụ thể, chỉ là một “cảm nghĩ” chung của mọi người vào từng thời điểm và từng nơi. Nghĩa là cách sống làm sao được mọi người chung quanh đồng tình là được, có thể chẳng hay ho gì. Chẳng hạn đêm tân hôn “chú rể” bỏ mặc “cô dâu” một mình đặng đàn ca hát xướng với bạn bè mới là tay điệu nghệ với bạn bè. Nhưng cũng có những “điệu nghệ” đáng khen như chẳng bao giờ bỏ rơi người đang hoạn nạn, bất kể đó là “dân đinh” của làng hay không. Câu chuyện mang cá tính “điệu nghệ” rất đặc thù dân Lục Tỉnh là “Tình Nghĩa Giáo Khoa Thư”[58] của nhà văn Sơn Nam. Chuyện kể rằng ông phái viên báo “Chim Trời” xuống tận miệt Cà Bây Ngọp tìm ông Trần Văn Có đòi nợ “sáu tháng tiền báo tức là hai đồng sáu cắc rưỡi”. Tới nơi sau một hồi chuyện vãn về cuốn “Quốc Văn Giáo Khoa Thư”, ông phái viên quên phắt chuyện đòi nợ. Còn ông Tư Có không có tiền trả, áy náy phân trần: “Thầy hiểu cảnh tôi. Không lẽ gởi cá lóc, rùa, mật ong… nhờ thầy đem về Sài Gòn gọi là tiền của tôi trả cho nhà báo. Tôi ‘đăng’ là vì ái mộ báo Chim Trời chớ ít đọc lắm. Mấy thầy viết cao quá. Tôi mua để dành về sau cho đủ bộ”. Tính cách điệu nghệ của thầy phái viên nhà báo nói liền: “Anh Tư đừng ngại chuyện đó. Cứ tiếp tục đọc. Lâu lâu dò nơi mục Thư tín không chừng có lời của tôi thăm hỏi anh Tư. Nếu thấy báo đăng đòi tiền các độc giả, xin anh Tư hiểu rằng đó là nhắc nhở các người khác. Tôi hứa nói lại với ông chủ nhiệm mỗi kỳ gởi tặng anh Tư một số báo, hoài hoài cho tới số chót”. Trong câu chuyện này còn có “điệu nghệ” của thầy xã ganh danh ghét tiếng với Tư Có, tự nhũ: “Ông phái viên này kêu mình bằng thầy mà lại tưng bốc kêu Tư Có bằng ông. Hay là ổng chê mình không dám xuất tiền mua báo như Tư Có. Chừng bận về, mình mua vài năm báo chơi cho biết mặt”.
Tôi còn nhớ khi xưa, dù nhà chật hẹp ba vẫn vui lòng cho hàng xóm để nhờ đồ đạc khi cất nhà. Đôi lúc quá chật chội má tôi bực bội than phiền, ba tôi nói ngay: “Sống cho biết điều một chút. Không thì sống với ai?”. Nhiều lúc ghé chơi đôi ngày miệt làng quê Lục Tỉnh hồi khoảng cuối thập niên 1970 tôi từng chứng kiến khi có ai lợp nhà chỉ cần “hú” một tiếng là chòm xóm kéo đến phụ mỗi người một tay cho đến khi xong việc. Chẳng ai đòi hỏi công cán gì cả, và chủ nhà phải biết “điệu nghệ” một bữa nhậu cho vui. Tính điệu nghệ dân Miền Nam là như thế đó nên cái cảnh người không có tên trong sổ đinh phải than vãn: “Nhà ấy đã không thèm tuân lệ làng, từ sau trở đi, những lúc làng có ăn uống, không ai được ngồi với người nhà ấy, và rồi nhà ấy có người nào chết, bất kỳ đàn ông, đàn bà, họ xa, họ gần, làng sẽ không khiêng”[59] không hề thấy trên tài liệu hư cấu lẫn phi hư cấu nói về miệt Lục Tỉnh.
Cũng chính vì đặc tính này mà cơ chế làng kiểu Miền Bắc không thể bám rễ ở trong Nam, dù rằng những di dân miền Bắc vào Lục Tỉnh thời nào cũng có. Có vẻ như những di dân này thừa nhận “lối điệu nghệ” Miền Nam hơn là “bày vẻ” theo kiểu cách Miền Bắc dù có những làng rặc toàn dân miền bắc di cư.
Chuyện cúng tế cũng chẳng thấy tư liệu nào, dù hư cấu hay phi hư cấu, quy định “giáp A” hay “giáp B” lo toan chuyện làng phần to nhỏ thế nào, mà thường dân chúng các ấp tự nguyện đóng góp không phân biệt kẻ ít người nhiều. Khi cúng quải xong chuyện chia phần cho “quan làng” cũng không thấy nói, thường mọi người “xúm” lại ăn nhậu vui vẻ không có chuyện “chiếu trên chiếu dưới”, thanh niên lo dọn bàn phục vụ các cụ và sau rốt tụ phía sau đình vừa hát xướng vừa ăn nhậu. Đàn ca tài tử reo vang, thay cho những trò chơi cờ người, đu tiên, đánh vật, … như ở Miền Bắc.
Những hình ảnh cúng kỳ yên thế này hoàn toàn xa lạ với những mô tả của những cây bút Miền Bắc di cư vào Nam như Nhất Thanh, Toan Ánh, … Thế nhưng chúng ta có một thói quen lấy những cứ liệu của các tác giả này để nói về “việc làng”, chừng như làng Miền Nam và làng Miền Bắc tập quán chẳng có gì khác nhau. Thực tế, làng hai Miền có những khác biệt mang tính “bản sắc”; thực tế buộc chúng ta phải nhìn nhận lại như thế chứ không phải do “kỳ thị” như một số người vội phê phán khi nhận định vậy.
XX.- Văn hóa
[2] Trước kia toàn vùng này dưới quyền coi sóc của Gia Định Thành chưa phân chia thành tỉnh. Sau khi Lê Văn Duyệt mất và dẹp xong vụ nổi dậy của Lê Văn Khôi, vua Minh Mạng mới chia làm 6 tỉnh. Từ đó quen gọi là Lục Tỉnh.
[3] Vùng Cao Nguyên đến thời Nguyễn vẫn tự trị với hai “nước” Thủy Xá và Hỏa Xá, triều đình chưa đặt quan cai trị trực tiếp nên vẫn còn địa danh theo tiếng bản địa như Buôn Ma Thuộc, Kontum, Pleiku, … Đây là một minh chứng khác cho lập luận trên.
[4] Trong cuốn “Chế Độ Công Điền Công Thổ Ở Nam Kỳ Lục Tĩnh” tác giả Nguyễn Đình Đầu phủ nhận bà là công nữ Ngọc Vạn vì không thấy ghi điều này trong chính sử. Quả đúng vậy, nhưng cuốn Gia Phả Nguyễn Phước Tộc (không thuộc thư khố triều đình) lại có ghi.
[5] Cuốn “Histoire de la Mission de Cochinchine 1658-1823, tác giả Andrien Launay, xuất bản ở Paris năm 1923.
[6] Đến Triều Nguyễn mới có từ Lục Tỉnh.
[7] Huỳnh Lứa: Vài nét về cuộc di chuyển dân cư và khai thác những vùng đất mới ở Đồng Nai – Gia Định trong các thế kỷ 17, 18. Bài đăng trong tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử, số 3, tháng 5&6/1978, tr41
[8] Do Nguyễn Tri Phương, lúc đó là Kinh Lược Nam Kỳ, tấu xin. Vua Tự Đức bàn với quần thần, chuẩn thuận: “mộ người từ Bình Thuận trở ra giao cho hai tỉnh An Giang và Hà Tiên. Kỳ dư ra giao cho các nơi khác”.
[9] Trường hợp Mạc Cửu có một tính chất khác. Mạc Cửu là thương nhân có tính phiêu lưu, từng làm quan với vua Chân Lạp nên sự thích ứng môi trường mới rất nhạy. Vả lại Hà Tiên thường có ghe tàu Trung Hoa ghé vào (nên mới có sự kiện trao đổi văn thơ với các thi nhân ở Trung Hoa lưu lại trong tập Hà Tiên Thập Vịnh) và cũng đã có sẳn ít nhiều lưu dân Việt sống ở đó.
[10] Vào mùa nước lũ nước dâng trắng xóa quanh vùng Châu Đốc. Người ta chỉ thấy “giồng Châu Đốc” còn đỏ đèn.
[11] Nguyễn Hiến Lê: Bảy Ngày Ở Đồng Tháp Mười, 1923.
[12] Trong Gia Định Thành Thông Chí, Trịnh Hoài Đức viết: “Mỹ Tho Đại Phố có nhà ngói cột chạm, đình cao, chùa rộng, ghe thuyền ở các ngả sông biển đến đậu đông đúc, làm thành chốn đại đô hội, rất phồn hoa, huyên náo”
[13] Trong cuốn Monographie de Mỹ Tho 1902 viết cụ thể: “…Vị trí của Mỹ Tho thật tuyệt diệu. Nó chiếm một vị thế trung chuyển quan trọng vào bậc nhất cho các loại ghe chài to lớn từ miền Tây lên Chợ lớn (Sài Gòn) qua con kinh Bảo Định và con kinh Chợ Gạo. Mỹ Tho lại có con đường sắt đầu tiên của Đông Dương, con đường sắt Sài Gòn-Mỹ Tho và con đường thủy nối liền Sài Gòn và các tỉnh miền Tây lên tận Pnôm Penh qua bến Tàu Lục Tỉnh Mỹ Tho….”
[14] Có tác giả nói sự hình thành làng thương mại trước rồi thành làng hành chánh ở Nam Bộ là do người Pháp mà ra. Chứng minh trên cho thấy nhận định này không đúng.
[15] Theo tổng kết của Nguyễn Đình Đầu, Nam Kỳ Lục Tỉnh có dân số: 2.760.879 (1910), 2.825.980 (1915), 5.079.700 (1943), và 5.188.120 (1955) [Nguyên Cứu Địa Bạ Triều Nguễn: Tổng Kết Nam Kỳ Lục Tỉnh, trang 114]. Nhìn qua những con số này thấy rõ đó không phải là sự gia tăng dân số tự nhiên, mà vai trò di dân là nhân tố rất quan trọng.
[16] Dĩ nhiên cũng có vài trường hợp cá biệt như trường hợp như vùng đất Cai Lậy hình thành vào khoảng thế kỷ 17 lần lượt do hai ông Nguyễn Văn Lữ, tục gọi là Cai Lữ (lập làng Bình Thuyên) và Cai Cơ Ngô Tấn Lễ (lập làng Hữu Hòa). Chữ “Lậy” do nói trại để tránh kỵ húy hai ông và cả hai được phong thành hoàng. Ngoài ra còn có: Lê Công Giám (làng Kim Sơn, Châu Thành, Tiền Giang, cuối thế kỷ 18), Phạm Đăng Dinh (làng Sơn Quy, Gò Công, giữa thế kỷ 18), Lê Văn Hiếu (làng Hòa Khánh, Cái Bè, giữa thế kỷ 18), … Nhưng so với những đình làng thờ “Thành hoàng bổn cảnh” không thần tích thì số lượng không đáng kể.
[18] Trang 222, cuốn “Tìm Về Bản Sắc Văn Hóa Việt Nam”, NXB TP Hồ Chí Minh, 1996. Tuy nhiên tác giả cố chứng minh các học thuyết Ngũ hành Dịch lý một cách gượng ép để chứng minh chúng có nguồn gốc Việt Nam và một vài đoạn theo thông lệ “căn cứ vào lý luận của Marx”.
[19] Dù tác giả có đôi dòng: “Miền Nam làng xã hơi khác. Dân làng ở rải rác trên địa phận làng, không hợp nhau thành xóm, và chung quanh làng không có lũy tre xanh. Làng ở miền Nam thường rộng lớn hơn các làng miền Bắc, và chia làm nhiều ấp, và mỗi ấp ở đây có thể coi như một thôn miền Bắc có khi địa thế lại rộng và dân cư lại đông hơn một làng miền Bắc hoặc miền Trung.” Chỉ có mấy dòng như vậy, không nói lý do vì sao có dị biệt đó; trái lại lối viết khiến người đọc dễ nhầm lẫn tất cả các làng quê ở Việt Nam đều như tác giả mô tả. Ví dụ chương đầu sách có tiêu đề “Nhận Diện Làng Quê”, có cảm tưởng như muốn biết đó là làng quê Việt Nam, dù ở Nam hay Bắc, phải dựa trên điều tác giả trình bày. Đặc biệt hơn trong cuốn này chương “Nguồn Gốc Làng Xã Việt Nam” tạo một cái nhìn lệch lạc khi người đọc ngộ nhận làng Nam Kỳ Lục Tỉnh cũng vậy.
[20] Tính đến thời điểm 2012, khi viết dòng này.
[21] Làm sách giáo khoa chính thức hồi giữa thế kỷ 20.
[22] Trong Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí, Phan Huy Chú có ghi nhận: Hiếu Minh Vương tức chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) chiêu mộ những người có tiền của ở Quảng Nam, Điện Bàn, Quảng Nghĩa, Quy Nhơn tụ tập dân chúng di cư vào đây. Nhưng dấu vết thờ thành hoàng ở Miền Nam không mấy ghi nhận sự kiện này như truyền thống từng làm. Có thể sự di dân vào Nam có tổ chức thời chúa Nguyễn không lấy gì làm nhiều, có thể chỉ xảy ra ở vùng đất Nam Trung Kỳ và Đông Nam Kỳ như trường hợp đình Thắng Tam ở Vũng Tàu.
[23] Theo sử liệu, vào thời đó Lục Tỉnh có 3 hiệu đồn điền: Gia Viễn (Định Viễn cũ) có 14 hiệu, 142 trại và 6.174 người; Gia Bình (Tân Bình cũ) có 3 hiệu, 22 trại và 750 người; Gia Phước (Phước Long cũ) có 1 hiệu, 4 trại và 138 người.
[24] 1) Đoàn thứ nhứt do Bùi Văn Thân (Ông Tăng Chủ) và Bùi Văn Tây (Ông Đình Tây) vào khai phá vùng Thất Sơn, chung quanh núi Két, thành lập hai trại ruông là Hưng Thới và Xuân Sơn, lập đình Thới Sơn, nay hai làng thuộc huyện Tịnh Biên); 2) Đoàn thứ hai do quản cơ Trần Văn Thành (Ông Cố Quản Thành) khai hoang vùng Láng Linh sình lầy nước đọng thành lập trại ruông mang tên Bửu Hương Các, cũng là căn cứ cuộc khởi nghĩa Láng Linh (1871-1873), nay thuộc xã Thạnh Mỹ Tây (An Giang); 3) Đoàn thứ ba do ông Đặng Văn Ngoạn (Ông Đạo Ngoạn) khai hoang vùng Đồng Tháp Mười, ở khu vực rạch Trà Bông, sông Cần Lố, rạch ông Bường, xây dựng một chùa ở tại Trà Bông (chùa ông Chín), nay thuộc xã Nhị Mỹ, Cao Lãnh, Đồng Tháp; và 4) Đoàn thứ tư do ông Nguyễn Văn Xuyến (Ông Đạo Xuyến) khai hoang khu vực Cái Dầu, nay thuộc xã Bình Long, Châu Phú, An Giang, lập chùa Long Thới.
[25] Đại Nam Thực Lục, trang 48-211, tập 18, NXB Khoa Hoc Xã Hội, Hà Nội, dành để nói việc này.
[26] Theo nghiên cứu của Sarah Merette trong bài viết “How different were the political/economic landscaptes of Tonkin and Cochinchina (1900-1940)?” (EH590 – October 20th 2010), thuế ruộng ở Miền Nam nhẹ hơn ngoài Bắc và miền Trung rất nhiều. Tác giả có đưa ra nhiều bảng đối chiếu cụ thể dựa trên các tài liệu lưu trữ đáng tin cậy. Nhưng chính vì thế mà người dân khi mới khai hoang “chưa vội xin bằng khoán đất” vì đất chưa đủ sinh lợi để nộp tô. Từ nguyên nhân này mới xảy ra những vụ “đoạt ruộng” và những người đoạt được nhiều trở thành đại điền chủ còn người khai phá trở thành tá điền.
[27] Arrêt du 6 mars 1891.
[28] Article 3: Du 1er avril au 31 octobre 1891, tous ceux auront des réclamations à faire valoir, soit contre les conscriptions portées au Dia-bo, soit pour défaut d’inscription, soit comme un détenteur de droits réels affectant la propriété, devront en faire la déclaration à l’administrateur, qui fera la mention sur les nouveaux registres;
[29] Article 4: Si lesdites déclarations sont contestées, et si les parties ne peuvent être mises d’accord par l’administrateur, elles auront à se pourvoir devant les tribunaux pour le règlement du litige.
Chaque fois que le tribunal prononcera un jugement entrainant une mutation de propriétté, transcription devra en être transmise par le grieffer à l’administarteur conservateur de la propriété.
[30] Article 6: À partir de l’achèvement des bouveuax registres de la propriété, aucune mutation ne pourra y être faite que par l’administrateur et en verti d’actes authentique dont il conversera copies.
L’administrateur avisera de suite les villages de ces mutations et elles seront inscrites sur l’exemplaire du registre en la possession du village, au fur à mesure des avis ainsi donnés.
[31] Điển hình là tiểu thuyết của Ngô Tất Tố. Ngô Tất Tố tuy vậy vẫn có nhiều hư cấi cường điệu nên cần dè dặt khi khảo cứu. Ví dụ cụ kể chuyện một con gà phay ra thành non trăm phần đều nhau với những miếng mỏng dính là điều “khó tin”, mang tính chất gây “bức xúc” dư luận nhiều hơn “tả thực”. Sau 1975 mới xuất hiện nhân vật “Hội Đồng Dư” trong một vở cải lương, thực chất là tuyên truyền hơn là tác phẩm nghệ thuật phản ảnh cuộc sống như thường ca tụng “nghệ thuật vị nhân sinh”.
[32] Điển hình là tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh.
[33] Nay thuộc xã Phong Thạnh B, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu. Vụ án nổi tiếng này xảy ra năm 1928, nhưng không phải là vụ án ruộng đất đầu tiên. Tháng 5 năm 1927 đã xảy ra vụ xô xát về tranh chấp ruộng đất ở Ninh Thạnh Lợi, Rạch Giá.
[34] Như các tờ L’Écho Annamite, Đông Pháp thời báo, L’Impartial, l’Opinion, Le Courrier Saigonnais, Le Phare, La Tribune Indochinoise.
[35] Như biện luận của Nguyễn Đình Đầu trong cuốn “Chế Độ Công Điền Công Thổ Trong Lịch Sử Khẩn Hoang Lập Ấp Nam Kỳ Lục Tỉnh”, NXN Trẻ TPHCM 1992. Có lẽ ý tưởng này chịu ảnh hưởng từ Trần Văn Giàu, mang tính “tuyên truyền” nhiều hơn nghiên cứu chân thực. Tác giả Nguyễn Đình Đầu có dẫn cuốn “Phủ Biên Tạp Lục” của Lê Quý Đôn ra chứng minh nhưng quên một yếu tố cụ Lê chưa rời xa khỏi đất Quảng Nam (có chăng nhất thời đến Đồng Nai một thời gian ngắn mà thôi), ngược lại không tính rằng con mắt ghi chép của Trịnh Hoài Đức không thấy nói đến nạn “địa chủ” trong tác phẩm Gia Định Thành Thông Chí mà tác giả Nguyễn Đình Đầu nhiều lần viện dẫn. Ông còn nhiều lần nhắc lời tây của Trương Đăng Quế “cường quyền bá chiếm” nhưng không lưu ý đó là một kiểu tâu sớ, nếu có những tay cường quyền bá chiếm kiểu “tiền tư bản” thì Quế đã giải về kinh để chứng minh. Khái niệm bá chiếm kiểu miền Bắc không có ở Miền Nam thời khai hoang lập ấp vì đất đai còn mênh mông mạnh ai nấy khai thác.
[36] Trong cuốn “Village In Vietnam”: “Unlike the agglomerative villages of northern and central Vietnam, the Meking River delta village is comprised of a number of dispersed hamlets. Khanh Hau has six administrative hamlets” (page 1). Tác phẩm này khảo sát làng Khánh Hậu, tỉnh Long An ngày nay, vào đầu thập niên 1960.
[37] Những địa danh Hán Việt này mới được vua ban sau này vì làng này là nơi sinh trưởng của công thần Nguyễn Huỳnh Đức.
[38] Nghiên Cứu Địa Bạ Triều Nguyễn: Tổng Kết Nam Kỳ Lục Tỉnh, trang 155.
[39] Về sau các di dân theo dòng tộc (trước đó là di dân lẻ tẻ tự phát) từ Miền Bắc, Miền Trung đi vào mới xuất hiện những đình có thành hoàng mang thần tích rõ ràng. Những thành hoàng đó là những vị từ quê cũ được các di dân thỉnh vào cùng. Chúng ta có thể điểm thấy: Lý Quốc Sư Nguyễn Minh Không ở đình làng Cẩm Vân (Cai Lậy), Phi Vận Tướng Quân Nguyễn Phục ở đình làng Hòa Lộc (Cái Bè), … và rất nhiều nơi ở Miền Nam thờ Đại Càn Quốc Gia Nam Hải Tứ Vị Thánh Nương do ngư dân Miền Trung truyền bá.
[40] Cúng hèm là hình thức cúng tổ hay Thành hoàng mà lúc sinh tiền làm “nghề xấu hay hạ tiện“ nhưng chết vào giờ linh nên được tin phò trợ người làm cùng “nghề”. Hèm nghĩa thông thường là tên mà người ta đặt cho người chết để ghi trên bài vị thờ; tên hèm hay tên cúng cơm (thụy danh), cúng Hèm là cúng theo tên cúng cơm vì những người này chẳng hề có Sắc phong hay tên thụy tốt đẹp. Thường cúng hèm thường hay diễn lại cái tích của người được thờ, có thể đó là lúc hành nghề hay khi lâm nạn.
[41] Đình Miếu & Lễ Hội Dân Gian Miền Nam, trang 31, NXB Trẻ, 2004. Xin nói them, với tác phẩm này tác giả đánh mất bản sắc độc đáo của mình. Đọc trong đó tác giả nói rất nhiều về đình và lễ hội Miền Bắc và Miền trung (có thể do tác giả thâu lượm từ các sách của những cây bút Miền Bắc và xen chép lẫn lộn) nên nhận định về đình miếu và lệ hội ở Miền Nam có nhiều sai lệch. Chẳng hạn tác giả bàn miên man qua Tế Nam Giao dù nhan đề sách là Lễ Hội Miền nam, trong Miền Nam làm gì có tế Nam Giao, rồi đến các nghi thức lễ báu na ná kiểu Miền Bắc Miền Chung chứ chẳng nêu “hội” thế nào. Tác giả tuy có nói đến lễ tế ở Lăng Ông Bà Chiểu, nhưng đó rặt là nghi thức theo Nho giáo của Triều Nguyễn. Thật đáng tiếc.
[42] Sự kiện này gặp phản ứng của kỳ hào miền Bắc nên đến năm 1927 bãi bỏ, trở lại chế độ hương mục như cũ.
[43] Nhóm tác giả Phó Giáo sư Lê Trung Vũ Phó Giáo sư Tiến sĩ Lê Hồng Lý đồng chủ biên, Nguyễn Minh Tiến hiệu đính; NXB Văn Hóa Thông Tin. Cuốn sách này được sự tài trợ trợ ngân sách Nhà nước. Trong cuốn này ngoài các lễ hội ở Thành Phố Hồ Chí Minh xuất hiện cách nay không lâu mang nhiều đặc thù Hoa Kiều, chỉ thấy lễ cầu ngư ở Kiên Giang và lễ Hội Tầm Vu (du nhập từ Miền Trung vào). Riêng về cuốn sách này chỉ là tập hợp những sao chép đã từng đăng trên web chứ không có chút đầu tư nghiên cứu gì. Ví dụ bài “Lễ Hội Giỗ Tổ Của Giới Hát Bội Và Cải Lương” ký tên người viết là Hồ Tường là sự chắp nhặt ghép bởi 2 bài viết đăng trên mạng, nửa sau là bài viết của nghệ sĩ Đinh Bằng Phi không sai một dòng chữ.
[44] Ở đây định nghĩa lễ là phần cúng tế, hội là những cuộc vui chơi tập thể.
[45] Nhà xuất bản Văn Hóa Thông Tin, 2003.
[46] Lễ Đổ Giàn của làng An Thái, Bình Định. Lễ này như sau: người ta thiết lập một sân khấu ngoài trời, diện tích hẹp hơn sân khấu thường, nhưng chiều cao thì gấp nhiều lần, khoảng mười mét, bằng tre, gỗ. Trên đó người ta đặt đàn cúng thần gồm hương, hoa, trà, quả và một heo quay để nguyên con. Sau những nghi thức cúng lễ, vị chủ tế trên giàn cao, phát lệnh nổi 3 hồi chiêng trống, báo hiệu bắt đầu cuộc tranh tài đổ giàn. Trên đài cao, vị chủ tế – thường trước đây cũng là người giỏi võ – bê con heo quay từ trên đàn cúng quay ra phía đám đông bên dưới, rồi dùng cả sức mạnh, tung con heo ra xa. Đó là giây phút căng thẳng nhất sẽ quyết định quà thưởng đó rơi vào tay ai. Các võ sĩ tài nghệ cao, phi thân lên đón lấy con heo từ trên cao, nhưng rồi phải luồn lách, lao ra khỏi đám đông, mang con heo quay chạy về địa điểm an toàn đã định. Trong lúc giành giật những người tham gia được phép trỗ hết các tuyệt kỷ của xứ võ này để tranh tài. Theo tục lệ con heo quay sau đó được đem xẻ ra để khao chung cho tất cả những võ sĩ cùng có mặt trong cuộc tranh tài này, chứ không thuộc riêng nhóm giành được. Những người giành được phần thắng chỉ được mọi người hoan nghênht và họ tin rằng năm ấy họ sẽ gặp hên vì được “lộc của thần“.
[47] Võ ca: 武旮; là một gian phòng trống, nằm ở góc ngoài (ca: góc, xó) của một ngôi đình ở Miền Nam dùng làm sân khấu hát bội trong các dịp lễ hội. diễn các tuồng tich khi đình có lễ hội. Chẳng hạn như lễ Kỳ yên luôn có mục ‘xây chầu và hát bội’; mục này được diễn ở võ ca. Võ ca chính là cái nôi của ca kịch cải lương nói ở phần sau.
[48] Các lễ hội ở làng Miền Bắc thường có những lễ rước thần, diễn xướng thần tích thành hoàng. Như làng Lệ Mật có lễ hội múa rắn, lễ cướp pháp Kỳ Lừa, kễ hội Chạy Lợn làng Duyên Yết – Hà Nội, … Ai đó có thể nêu lễ hội cúng Bà Chúa Xứ Châu Đốc cũng có lễ rước Bà qua Lăng Thoại Ngọc Hầu rồi rước chư vị về lại miếu. Nhưng xét chi cùng lễ này không thể có sớm hơn thời Thoại Ngọc Hầu đào kinh Vĩnh Tế, nói khác đi có sự du nhập văn hóa Miền Trung vào. Còn trước đó tập quán sơ khai của dân Miền Nam không có tục này, hơn nữa lễ cúng Bà Chúa Xứ đã không còn là phạm vi làng xã, trở thành lễ hội cả vùng.
[49] Hiện nay người ta thờ Tống Hữu Định, bút hiệu Tịnh Trai, làm tổ nghề hát cải lương. Ông thường được gọi là Thầy Phó Mười Hai – gọi Thầy Phó vì ông từng làm Phó Tổng đất Vãng (sau đổi thành tỉnh Vĩnh Long) và gọi Mười Hai là theo hạng thứ trong gia đình. Ông sanh năm 1896 tại làng Long Châu, Vĩnh Long và mất năm 1932.
[50] Hương ước ở Miền Bắc có từ rất lâu, bản thành văn cổ nhất có niên đại thế kỷ 15, còn trước nữa bị thất lạc hay không thành văn. Hương ước ở Miền Nam chỉ bắt đầu có vào đầu thế kỷ 20 chiếu theo một nghị định của chính quyền Pháp. Hương ước Miền Nam làm theo một mẫu quy định và phải được chính quyền phê chuẩn.
[51] Khi khảo sát địa bạ của 92 thôn xã có ruộng đất tư nằm rải đều trong 8 tổng, thuộc 6 tỉnh Nam Kỳ đầu thế kỷ XIX, Trần Thị Thu Lương phát hiện 76/92 thôn xã đã có hiện tượng phụ canh ruộng đất. Số chủ phụ canh là 1.159 người, chiếm 24,2% số lượng chủ (4.793 người). Diện tích phụ canh là 17.635 mẫu 6 sào, chiếm 28,35% diện tích sở hữu ruộng tư (62.202 mẫu 3 sào). [Trần Thị Thu Lương, Phụ canh ruộng đất giữa các làng Việt ở Nam Bộ nửa đầu thế kỷ XIX, in trong Làng xã ở châu Á và ở Việt Nam, Mạc Đường (chủ biên), NXB Tp.HCM, tr.177-183]
[52] Tổng Kết Nghiên Cứu Địa Bạ Triều Nguyễn: Nam Kỳ Lục Tỉnh, Nguyễn Đình Đầu, trang 172.
[53] Cuốn “Écinimie Agricole d’Indochine”, Hanoi 1932.
[54] Như trường hợp “Ở Định Tường, trước kia Tôn Thất Chương để lại 2 thửa ruộng cỏ, từ trước vẫn để cho người tá canh, nửa vời, các điền hộ chuyền tay nhau bán đi; nay khám ra là 50 thửa, mà dấu tích tá canh vẫn còn rõ ràng thì có 6 thửa đạc được 398 mẫu linh, vẫn giao cho chủ trước. Còn 44 thửa đạc thành 359 mẫu linh, thì cho dân nhận lãnh nộp thuế, liệt vào hạng ruộng công.” (Chế Độ Công Điền Công Thổ Ở Nam Kỳ Lục Tỉnh, Nguyễn Đình Đầu, trang 108). Trong cuốn này tác giả thừa nhận khái niệm của một số nhà nghiện cứu theo hướng Mác-Lê cho rằng “ruộng công là vết tích sót lại của chế độ cộng sản nguyện thủy” là điều không chính xác đối với Nam Kỳ Lục Tỉnh. Thật ra khái niệm đó chỉ là một số trường hợp cá biệt chứ không phổ quát nếu nghiên cứu về ruộng đất các nước trên thế giới (lưu ý bất cứ dân tộc nào cũng trải qua thời kỳ mà Mác nói là “chế độ cộng sản nguyên thủy).
[55] Ví dụ đình Điều Hòa số 101 đường Trịnh Hoài Đức, thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang, thờ 4 vị nữ thần mà chẳng ai nói rõ thần tích.
[56] Tác phẩm “Bỉ Vỏ” của nhà văn Nguyên Hồng.
[57] Tuyển tập 26 Truyện Ngắn của nhà văn Sơn Nam. Tập truyện này có những hư vấu phi lý như dùng bơm xe đạp căng phòng da rắn ri voi (chẳng thể nào làm được theo kiểu bơm bong bóng như thế) nhưng chắc chắn phản ảnh khá trung thực nếp nghĩ và lối sống của dân sông nước miệt vườn. Bản thân tác giả là dân xứ ấy và nhiều năm chung sống để quan sát và ghi nhận.
[58] Trong tập truyện “Hương Rừng cà Mau”. Còn Quốc Văn Giáo Khoa Thư là bộ sách 3 cuốn (Đồng Ấu, Dự Bị và Sơ Đẳng) dành cho bậc tiểu học, do cụ Lệ Thần Trần Trọng Kim soạn cùng Nguyễn Văn Ngọc, Đặng Đình Phúc và Đỗ Thận. Dựa theo nội dung tì nhà văn Sơn Nam nói đến cuốn Lớp Dự Bị.
[59] Tập truyện Ngắn “Việc Làng” của Ngô Tất Tố, truyện “Một Tiệc Ăn Vạ”